در باب عشق

در باب عشق

کلمه «عشق» کلمه غلط اندازی است چرا که فرایندهای مختلفی که گاهی با هم شباهتی هم ندارند به همین نام خوانده شده اند به همین دلیل توصیه ها و تذکره هایی که در باب عشق آمده است ممکن است برای یکی از این فرایندها معتبر باشد در حالی که برای دیگری فاقد اعتبار باشد. به همین لحاظ در ابتدای بحث کلمات دیگری را جایگزین واژه عشق می کنم.

• شیفتگی (Passion) : شیفتگی حالتی است که از میل شدید به ارتباط و نزدیکی با یک فرد به طوری که فرد دیگری نتواند جایگزین او گردد. این جمله که از دکتر شریعتی نقل شده این حالت را به زیبایی توصیف می کند: «عشق یعنی حالتی که یک نفر برایت بزرگ شود به اندازه دنیا، و دنیا برایت کوچک شود به اندازه یک نفر».

 

 

طبعا در این حالت فرد نمی تواند یک مصاحب و معاشر دیگر را جایگزین فرد موردنظر بکند و یا این که نمی تواند به معاشقه و نزدیکی با فرد دیگری هرچند زیباتر و جذاب تر راضی شود. او برای رفع نیاز عاطفی و جنسی خود تنها فرد مورد نظر را انتخاب می کند و او را به همه ترجیح می دهد به این لحاظ در هر موقعیتی که او حضور ندارد جای خالی او را احساس می کند.

سرنوشت شیفتگی

از آنجا که شیفتگی یک حالت تحریک شدید سیستم هیجانی فرد است نمی تواند به صورت همیشگی تداوم داشته باشد. سیستم عصبی دچار تخلیه نور ترانسمیتری (Depletion) می شود و شیفتگی به پایان می رسد. هرچه شدت تحریک بیشتر باشد زمان تداوم شیفتگی کوتاه تر است به عبارتی «شدت × مدت = عدد ثابت (k) »

اگر شیفتگی اساس زیستی (بیولوژیک) داشته باشد ، یعنی بنیاد آن بر غریزه جنسی استوار باشد با یک دوره ارتباط جنسی (که البته طول دوره و تعداد دفعات مقاربت در هر فرد با فرد دیگر متفاوت است) فروکش می کند . فروکش کردن به این معنا نیست که دیگر علاقه ای به نزدیکی با فرد موردنظر وجود ندارد بلکه به این معناست که آن حالت ویژه بودن و منحصر به فرد بودن او از بین می رود. شیفتگی هایی که زمینه جنسی داشته باشند اگر منجر به نزدیکی (sex) نشوند بسیار طولانی تر می شوند زیرا به قول آرتور

شوپنهاور ، فیلسوف آلمانی ، «اراده معطوف به حیات» برای تکمیل «گنجینه ژنی» نیاز به مقاربت این دو نفر دارد، لذا ممکن است سالها این اشتیاق را تازه نگه دارد تا شانس این واقعه (sex) را افزایش دهد. البته در این زمینه هم، به همان دلیل «خستگی پذیری عصبی» قانون «شدت ضرب در مدت مساوی است با عدد ثابت» صادق است.

اما اگر شیفتگی اساس نوستالژیک داشته باشد یعنی فرد محبوب به صورت «نمادین» جایگزین یک ابژه مهم از دست رفته برای فرد شده باشد طبعا نزدیکی و دوری نمی تواند فرآیند شیفتگی را تغییر دهد. برای حل این مساله ابتدا به کشف این فرآیند «انحلال سوگ» (Grief Resolution) نیاز خواهیم داشته چرا که در واقع سوگ انحلال نیافته و مزمن است که زمینه ساز این شیفتگی شده است. در واقع در مدل انحلال سوگ الیزابت کابلرراس، این شیفتگی بخشی از فرآیند «چانه زنی» (Bargaining) در سوگواری است.

آیا شیفتگی می تواند مفید باشد ؟

طبعا شیفتگی جنسی از آن رو که باعث غنای بیشتر گنجینه ژنی می شود می تواند برای روند تکامل حیات (evolution) مفید باشد اما در اینجا هدف از سوال این است که آیا شیفتگی برای خود فرد شیفته هم می تواند مفید واقع شود یا نه.

پاسخ این پرسش هم مثبت است. در فرآیند شیفتگی فرد قدرت و شهامت آن را می یابد که برخلاف قواعد منطقی، عقل محاسبه گر و تفکر هدف محور رفتار کند. او می تواند آموخته ها، عادت ها، سنت ها و چارچوب های فرهنگی ، اجتماعی و مذهبی را در هم بشکند و از «خط قرمزها» عبور نماید. در چنین حالتی ،شیفتگی می تواند فرصتی فراهم آورد برای حرکت از تعصب و تحجر و عقیده پرستی به انعطاف و بازنگری و پلورالیسم.

در چنین وضعیتی که نمونه آن را در قصه «شیخ صنعان» در کتاب «منطق الطیر» فریدالدین عطار می خوانیم، شیفتگی همچون آتشی است که فرد ، «من مالوف و متعارف» خود را «ققنوس وار» در آن می سوزاند تا از خاکستر او «من جدیدی» شکل گیرد.

نشانه چنین وضعیتی این است که فرد پس از یک دوره شیفتگی با نظام ارزشی و چارچوب هویتی جدیدتری که پخته تر، وسیع تر و منعطف تر و پرمدارا تر از هویت قبلی است بیرون می آید و از خاطره شیفتگی خود به سان آموزشگاهی که علیرغم دشواری هایش او را توانمندتر کرده است یاد می کند.

آنجا که عرفا و حکما زبان به تمجید از عشق گشوده اند نظر به این جنبه از شیفتگی داشته اند چنان که جبران خلیل جبران ، نویسنده و نقاش لبنانی، می گوید : « تنها دو چیز انسان را عمیقا تغییر می دهند مرگ و عشق!»

خود فرا روی (self- Transcendation)

خود فراروی حالتی روانشناختی است که فرد از مصروف کردن و حتی فدا کردن خود برای دیگری لذت می برد. این «دیگری» یا به قول سیلوانو آریتی (Significant other) می تواند یک انسان دیگر باشد یا یک کشور، یک حزب ، یک آرمان ، یک پروژه پژوهشی یا هرچیز دیگری باشد.

چه افرادی همچون ارنستو چگوارا و مصطفی چمران، که جان خود را فدای یک آرمان کردند، چه افرادی چون آموندسن و ماژلان که جان بر سر اکتشاف سرزمین های جدید گذاشتند و چه داوطلبانی که حاضر شدند آب آلوده مرداب ها را بنوشند تا به کشف چگونگی ابتلا به مالاریا کمک کنند در چنین وضعیتی قرار داشتند.

حالتی که در این نوع «عشق» وجود دارد برای فرد تجربه کننده آن کاملا با وضعیت «شیفتگی» متفاوت است. شیفتگی به صورت نوعی هیجان برانگیزاننده همراه با درجاتی از خلسه و نشئه خود را نشان می دهد. چنین حالتی را در تجربه خود فرا روی نمی بینیم.

تجربه خود فرا روی با نوعی وضعیت «سرسختی» یا Hardiness خود را بروز می دهد که به گفته «کوباسا» شامل سه مولفه است: احساس منبع کنترل درونی، تعهد و چالش پذیری. در این وضعیت نوعی تسلیم ناپذیری، اراده خلل ناپذیر و مقاومت در برابر شدائد و سختی ها در فرد تظاهر می یابد که او را برای رسیدن به هدف و عمل به وظیفه یاری می دهد.

گرچه خود فرا روی قدرت روانی فرد را افزایش می دهد و از این رو می تواند نقش مفید و سازنده ای در زندگی فرد داشته باشد اما این سکه روی دیگری هم دارد. چنین وضعیتی می تواند با احساس همه چیز توانی (Omnipotence) ، شکست ناپذیری، فنا ناپذیری و خود شیفتگی (Narcissism) بروز کند و در نتیجه فردی خود محور، انعطاف ناپذیر و جزم اندیش ساخته شود. چنین فرایندی را کارل گوستاویونگ ، روانپزشک سوئیسی ، «تورم روانی».

(Psychic inflation) نامیده است و به خطر آن اشاره کرده است.

معمولا همانطور که وجود افرادی که در «خود فرا روی» اند در جریان های سازنده علمی، فرهنگی اجتماعی ضروری است، وجود چنین افرادی در راس یک دیکتاتوری و نظام استبدادی نیز ضرورت دارد! یک روی سکه خود فرا روی مهاتما گاندی و نلسون ماندلا را می بینیم و روی دیگر این سکه آدولف هیتلرو محمود احمدی نژاد را !

تحلیل خود فرا روی

گرچه با یک نگاه فرویدی ممکن است چنین وضعیت خود فرا روی را فرآیندی نورتیک بدانیم که ناشی از «مازوخیسم» است ، نظریه پردازانی مثل «ویکتور فرانکل» خود فرا روی را مسیر ضروری برای خود شکوفایی (Self-actualization) می دانند و دکتر آلکسیس کارل جراح عروق و فیزیولوژیست بزرگ فرانسوی که موفق به دریافت معتبر ترین جوایز علمی از جمله جایزه نوبل پزشکی شده است خود فراروی را از نیازهای والای انسانی می داند.

به نظر می رسد هر دو نگاه صحیح باشند. خود فرا روی بسته به این که چگونه مدیریت شود می تواند فرصت یا برعکس تهدید باشد. خود فرا روی مدیریت نشده می تواند باعث قربانی شدن بی دلیل یک فرد یا حتی یک نسل گردد .

خود فرا روی بدون برخورداری از مهارت هایی همچون «خود ارزیابی» (self-evaluation) و «شک ورزی» (Scepticism) فرد را مستعد «تورم روانی» می سازد.

بازی روانی (Game)

عشق می تواند یک بازی روانی باشد. راهی برای سرگرم شدن و اشتغال (occupation) برای فرار از دو راهی وجود (existential Dilemma).

دو راهی وجودی مرحله نهایی رشد روانی انسان است. جایی که انسان مختار است بالغ شود و «وضعیت دشوار بشری» را بپذیرد یا برعکس در خواب و خیال های کودکانه خود باقی بماند.

«وضعیت بشری» مواجه شدن انسان با نادانی هاو ناتوانی های خویش است. جایی که انسان در می یابد اغلب قصه هایی که در مورد معنای زندگی، مرگ و درستی و نادرستی باور کرده بوده چالش پذیر و قابل نقد و شک اند. دانستن این نادانی ها و ناتوانی ها انسان را با «اضطراب وجودی» (existential anxiety) مواجه می کند و بسیاری از انسان ها به دنبال سرگرم کردن خود با بازی هایی می روند تا از مواجهه با این اضطراب طاقت فرسا رهایی یابند.

دلبستگی به یک فرد دیگر و دلمشغولی دائمی با او یکی از بازی هایی است که انسان ها برای فرار از اضطراب وجودی بر می گزینند.

«اروین یالوم» روانپزشک اگزیستانسیالیست آمریکایی برای حل و فصل رابطه عاشقانه ای که با چنین فرایندی شکل گرفته است توصیه می کند که لازم است فرد متانت و تحمل پذیرش اضطراب وجودی را بیابد در غیر این صورت فرد برای رهایی از «درد هوشیاری» به «خمر بازی روانی» یا به قول مولانا «زمر» می گریزد:

می گریزند از خودی در بی خودی/ یا به خمری یا به «زمر» ای مهتدی

تا دمی از هوشیاری وارهند / ننگ خمر و زمر بر خود می نهند

منابعی برای مطالعه بیشتر

درباره «اراده معطوف به حیات» :

تسلی بخشی های فلسفه : آلن دوباتن ، ترجمه عرفان ثابتی – انتشارات ققنوس

درباره اهمیت «خود فرا روی» :

1- پزشک و روح : ویکتور فرانکل

2- راه و رسم زندگی : دکتر آلکسیس کارل

درباره «تورم روانی» :

سمینار یونگ درباره زرتشت پنجه : کارل گوستاویونگ ، ترجمه دکتر سپیده حبیب – نشر کاروان

درباره «اضطراب وجودی» :

مامان و معنای زندگی : اروین یالوم ، ترجمه دکتر سپیده حبیب – نشر کاروان

نویسنده:دکتر سرگلزایی

 

 

 

 

About خالقی

مدیر و صاحب امتیاز سایت زنان توانمند، هیپنوتیزور،ردانشجوی دکترای تخصصی روانشناسی ،مدرس دانشگاه ،عضو انجمن علمی هیپنوتیزم آمریکا ،دارای مدرک مسترینگ اریکسونی و عضوانجمن روانشناسی سلامت وعضو انجمن روانشناسی اجتماعی ،عضو انجمن روانشناسی ایران ، نویسنده ی کتاب تاثیر شادمانی و آرمیدگی در اختلالات جنسی ،محقق در زمینه ی شادمانی درونی و معنویت درمانی ،مربی یوگاو مربی یوگای خنده ودارای چندین سال سابقه ی مدیریت گروه درمانی و توانمند کردن زنان

One comment on “در باب عشق

  1. عشق یعنی در پی تو در به در
    عشق یعنی یک بیابان درد سر
    عشق یعنی با تو آغاز سفر
    عشق یعنی قلبی آماج خطر

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

شما می‌توانید از این دستورات HTML استفاده کنید: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>